Subtekst (en de onlosmakelijke band met context)
Een heeeele korte geschiedenis (soort van)
Het begrip subtekst is een verbastering van het Latijnse subtextere (wat onder de tekst is) en voor het eerst geïntroduceerd door de Russische neuropsycholoog Aleksandr Romanovitsj Luria (1902 – 1977) waarmee hij diepere betekenislagen wilde aanduiden, beeldspraak en figuurlijk taalgebruik.
Door Stanislavsi (inderdaad…die ja…) is de term overgenomen en gebruikte hij deze als onderdeel van zijn methode om betekenis te geven aan de ‘innerlijke acties’ en het psychologisch realisme van de acteur.
If the text is to sound like an “imitation of life”
it needs a subtext.
– John Russell Brown –
Definities
Er bestaan verschillende definities voor subtekst.
Hieronder een kleine greep uit het ‘aanbod’:
“De impliciete betekenis van een geschreven of gesproken tekst: datgene wat niet wordt uitgesproken, maar uit de tekst kan worden opgemaakt.”
“De tekst die een personage denkt en niet uitspreekt. Vaak te zien aan mimiek of fysieke expressie.”
“Het geheel van onderliggende verborgen gegevens, bedoelingen, motieven enz. die
niet in de vaststaande toneeltekst, behalve in de neventekst aanwezig zijn.”
Hoewel ze alle drie op hun eigen wijze subtekst beschrijven, is de essentie hetzelfde: De tekst is het oppervlak. De subtekst is de diepere laag, de emotionele lading, de intentie van het karakter, welke is opgebouwd uit verschillende onderdelen, zoals:
- emotionele staat
- verlangens
- doelen
- metaforen
- interpretatie
- enz.
Polonius: “What do you read my lord!”
Hamlet: “Words, words, words -“
– William Shakespeare – Hamlet –
Het gaat dus om de tekst
De woorden.
Deze vul je met de boodschap die je wilt overbrengen.
De woorden zonder de boodschap zijn namelijk niet meer dan dat. Woorden. Lege hulsels die, zoals hierboven al beschreven, pas lading krijgen als je deze vult met jouw gedachten en ze gewicht, intentie en richting meegeeft.
Als je dat niet zou doen, dan blijf je alleen maar bezig aan het oppervlak, terwijl het in spel vooral gaat om datgene wat zich onder het oppervlak bevindt.
De boodschap (dat wat je meegeeft) hangt af van jouw karakter, de situatie waar deze zich in bevindt en diens motivatie.
Een voorbeeld
Voorbeeld van een korte dialoog:
A: Hoe laat is het?
B: Elf uur.
Het eerste wat je doet is nadenken over de betekenis van de woorden en de (fysieke) acties die je doet. WAAROM zeg en DOE je iets. Dit heeft te maken met je motivatie.
En je motivatie heeft weer te maken met het doel. Welk doel wil je (of beter gezegd: jouw personage) bereiken.
Voor het gemak laten we de fysieke actie (DOE) even achterwege.
Als we de dialoog in een scene zetten zou het bijvoorbeeld iets kunnen zijn als:
Twee leerlingen zitten in een supersaaie les.
De subtekst
van de dialoog kan dan bijvoorbeeld zijn:
A: Kan het alsjeblieft over zijn!
B: Nog heel even volhouden…
Als we de scene wijzigen naar:
Een hevig verliefd stelletje op een bankje in het park
De subtekst kan dan zijn:
A: Ik moet eigenlijk naar huis
B: Het is nog vroeg
Beide scenes maken gebruik van dezelfde dialoog, maar de subtekst is compleet anders.
De situatie is anders, waar je motivatie anders zal zijn, wat invloed heeft op je gedachtegang, waardoor ook je intentie zal veranderen.
Wat je in bovenstaande voorbeelden goed terugziet, is dat door de extra informatie die de scène verschaft, er context gecreëerd wordt (plek, staat van zijn, enz.) Hoewel subtekst in eerste instantie gaat om het vullen van het gesproken woord, kan deze (mijns inziens) niet bestaan, zonder de toevoeging van context.
“For me really good acting is about subtext.”
– Clive Owen –
Hoe zit het dan met Context
De context is de totale omgeving waarin iets zijn betekenis krijgt en heeft alles te maken met de setting; de relaties, de dynamiek, machtsverhouding(en), de regels van
de wereld waarin je je bevindt. In het spel kan de context op diverse manieren tot uiting komen. Het kunnen de omstandigheden zijn waarbinnen de situatie waarin je je bevindt zich afspeelt.
Het kan een greep naar het verleden zijn waar de tekst naar refereert, achtergrondinformatie, enz.
Kijkend naar het script gaat het ook om de letterlijke tekst; de betekenis van bepaalde
woorden en hoe deze worden beïnvloed/veranderd door de woorden eromheen.
De context is grotendeels verantwoordelijk voor het ‘wereldbeeld’ van het personage en schept daarmee (afhankelijk van de situatie) de contouren voor de subtekst.
Voorbeeld: herinner je de eerder beschreven voorbeelden nog?
Laten we aan het eerste voorbeeld eens wat extra context, in dit geval achtergrondinformatie toevoegen:
1: Twee leerlingen zitten in een supersaaie les.
Leerling A heeft net ongenadig op zijn donder gehad, omdat hij/zij voor de zoveelste keer op zijn mobiele telefoon zat. Heeft deze moeten inleveren.
De dialoog is hetzelfde:
A: Hoe laat is het?
B: Elf uur.
De subtekst kan door de toevoeging van de extra informatie veranderen in:
A: Ik word gek, ik wil mijn telefoon terug!
B: Doe rustig, anders krijg je nog meer problemen…
ZELF DOEN: OEFENING 1
Voeg zelf eens meer context toe aan het 2e voorbeeld:
2: Een hevig verliefd stelletje op een bankje in het park
Hoe beïnvloed dat de subtekst? En wat zou de subtekst kunnen zijn?
ZELF DOEN: OEFENING 2
Hieronder volgt nog een kleine dialoog:
A: Hoe gaat het met je?
B: Goed hoor.
Gebruik voor deze dialoog dezelfde situaties als bij het voorbeeld hierboven (met en zonder de toegevoegde context) en kijk eens wat het met de dialoog doet. Als je dat gedaan hebt, bedenk dan eens zelf verschillende situaties waarbinnen deze dialoog gespeeld kan worden.
Merk je hoe de subtekst verandert en invloed heeft op de relatie tussen de personages?
“What’s that smell?”
“Subtext, by Calvin Klein”
– Legally Blonde –
Afsluitend…
Subtekst dus. Hoop dat het wat duidelijk voor je is geworden.
Succes met de oefeningen en laat me weten wat jouw ervaringen zijn met subtekst.
